Taru-Kowalska Ruth (Rut) właśc. Tuchmacher Chaja Rajzla, zamężna Kowalska, pseud.: Ruth Taru, Helena (1906–1979), aktorka teatrów żydowskich, działaczka polityczna.
Ur. 14 I (podawała datę 31 XII 1908) w Warszawie, była córką Lejba (Leona) Tuchmachera (ur. ok. 1874), robotnika metalowca, działającego pod pseud. Lejbuś Metalowiec w Ogólno-Żydowskim Związku Robotniczym «Bund», i Ejdli-Lei z domu Smugackiej (Smugaskiej, Szmugulskiej, Szmuguskiej) (ur. ok. 1874), pochodzącej z Brześcia, krawcowej, członkini PPS; rodzice zostali zamordowani podczas Holokaustu. Miała brata Eliasza (ok. 1916 – po r. 1978), w czasie drugiej wojny światowej przebywającego w ZSRR, następnie mechanika racjonalizatora (wynalazł maszynę do stemplowania płótna) w Spółdzielni Krawieckiej «9 Maja» w Dzierżoniowie (do r. 1946 – Rychbach); ok. r. 1956 wyemigrował do Izraela.
Ukończyła gimnazjum w Warszawie, ale z powodów finansowych nie przystąpiła do matury, po czym zajmowała się pracami biurowymi. W l. 1924–32 należała do Związku Młodzieży Komunistycznej w Polsce, a następnie do KPP. Dzięki znajomości z reżyserem teatralnym Dawidem Hermanem wstąpiła do Jidisze Dramatisze Szul i dwa tygodnie po rozpoczęciu nauki zadebiutowała w Siedlcach pod pseud. Ruth Taru w spektaklu „Eljohu hanowi” („Prorok Eliasz”) Pereca Hirszbejna; pseudonimu tego używała do drugiej wojny światowej. Po rozwiązaniu szkoły pod koniec r. 1924 Herman, Tea Arciszewska i Henryk Berlewi założyli w r.n. Żydowski Teatr Miniatur «Azazel», w którym tańczyła, śpiewała i wykonywała skecze; teatr rozpadł się w poł. r. 1927.
Od r. 1927 należała do Farejn fun Artistn fun der Jidiszer Bine (Związek Artystów Scen Żydowskich). T.r. została aktorką Warszewer Jidiszer Kunst-Teater Idy Kamińskiej. W l. 1928–31 występowała z Wilner Trupe w Warszawie oraz podczas tournées po Polsce i Rumunii. Następnie brała udział w objazdowych występach po kraju: w l. 1932–3 w zespole Lidii Potockiej, a w l. 1933–4 w zespole Aleksandra Granacha, wcześniej aktora berlińskich teatrów M. Reinhardta i E. Piscatora. Związana w l. 1935–6 z teatrem Kamińskiej, wystąpiła m.in. w „Di kiszefmacherin” („Czarodziejka”) Abrahama Goldfadena. W r. 1938 Klara Segałowicz zatrudniła T.-K-ą w Folks un JugntTeater, działającym bez stałej siedziby w Warszawie i Łodzi; wystąpiła także (choć nie w premierowych obsadach) w „Di kiszefmacherin” w przeróbce Icyka Mangera (reż. J. Rotbaum) i „Burzy” W. Shakespeare’a (reż. L. Schiller). Za działalność polityczną została w r. 1939 osadzona w więzieniu na Pawiaku (na oddziale kobiecym zwanym Serbią), m.in. z Małgorzatą Fornalską; przebywała tam także po wybuchu drugiej wojny światowej, do kapitulacji Warszawy 28 IX t.r. Następnie przedostała się do zajętego przez ZSRR Brześcia, gdzie przebywał jej mąż, a stamtąd do Wilna. Po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej latem 1941 została zesłana do Szczuczyńska w północnym Kazachstanie. Prowadziła tam kółka dramatyczne w języku rosyjskim.
W poł. r. 1945 T.-K. wróciła do Polski i zamieszkała w Rychbachu, gdzie przebywał jej brat. Uczestniczyła w tworzeniu teatru żydowskiego. Z okazji powołania Wojewódzkiego Komitetu Żydowskiego Dolnego Śląska przygotowała 17 VI 1945 koncert, na który złożyły się pieśni i wiersze żydowskie, polskie i rosyjskie. Jesienią t.r. zorganizowała, m.in. z Michałem Szwejlichem i Symche Natanem, półamatorski teatrzyk Muzikaliszer Jidiszer Klejnkunst Teater, który następnie przekształcił się w pierwszą powojenną profesjonalną trupę żydowską. Zespół wystawił sztukę „Der blutiker szaps” („Krwawy żart”) Szolem Alejchema (reż. S. Natan) z T.-K-ą w jednej z ról, którą pokazano we Wrocławiu (kwiecień 1946), Wałbrzychu i Legnicy. Dn. 16 VII 1946 zespół włączono do powołanego wówczas zawodowego Dolnośląskiego Teatru Żydowskiego z siedzibą we Wrocławiu; pierwszy koncert przygotowany przez T.-K-ą i jej brygadę artystyczną odbył się 20 VII t.r. Tamże T.-K. ukończyła t.r. kurs organizatorsko-reżyserski, prowadzony przez Irenę Solską, po czym została kierownikiem sekcji kultury i sztuki w dzierżoniowskim oddz. Komitetu Żydowskiego; wstąpiła wtedy do PPR (następnie została członkiem PZPR). W Dolnośląskim Teatrze Żydowskim zagrała m.in. «tchnącą świeżością» (A. Himelfarb, „Dos naje lebn” <„Nowe Życie”> 1946 nr 12) Chawę w „Tewje der Milchiker” („Tewje Mleczarz”) Szolem Alejchema (reż. Z. Kolesznikow). Dn. 8 VI 1947 uczczono 70-lecie teatru żydowskiego premierą „Di cwej kuni-lemls” („Dwaj kuni lemel” Goldfadena, reż. I. Kamińska) z T.-K-ą w roli Libeniu. Jako Stere w „Grine felder” („Zielone pola”) Hirszbejna (reż. J. Kurlender) stworzyła «typ roztrzepanego podlotka, jaki na scenach żydowskich niejednokrotnie już był pokazywany. Tym niemniej […] nie była szablonowa» (M. Waldman, „Opinia” 1948 nr 35). Ponadto zagrała m.in. Chanę Dwojrę w „Mirele Efros” J. Gordina (reż. Kamińska) oraz groteskową rolę Berty w „Di grojse libe” („Wzajemna miłość”) J. Rubinszteina (reż. I. Grudberg-Turkow); uznano, że «ten genre jest jakby stworzony» dla niej (E. Kestin-Słucka, „Nasze Słowo” 1949 nr 3–4). W wystawionej 2 IV 1949 na otwarcie gmachu Państw. Teatru Żydowskiego (PTŻ) we Wrocławiu „Blondżendike sztern” („Błądzące gwiazdy”) wg Szolem Alejchema (reż. Z. Turkow), T.-K-a jako Brajndele Kozak «dała postać pełną życia i krwi» (Kestin-Słucka, „Nasze Słowo” 1949 nr 9–10).
Gdy w wyniku zmian organizacyjnych (21 XI 1949 i 2 V 1950) z połączenia teatrów z Wrocławia i Łodzi powstał PTŻ z siedzibą w Łodzi, T.-K. grała tam najczęściej. W „A Goldfaden cholem” („Sen o Goldfadenie”, reż. Rotbaum) wg m.in. Goldfadena, Mangera i Rotbauma wystąpiła w roli Szoszy (fragment nagrania z jej udziałem w NAC). Jan Józef Szczepański („Tyg. Powsz.” 1952 nr 47) uznał, że stworzyła «świetny typ» i że jest aktorką «o wielkim poczuciu humoru i ogromnej swobodzie wyrazu». W r. 1951 zagrała m.in. Doktorową Winiarską w „Dr Annie Leśnej” Ireny Krzywickiej (reż. Kamińska) oraz rolę główną, Tryny, w „A mol iz gewen” („Ongiś było…”, wg Pereca, reż. N. Meisler), wystawioną z okazji 100. rocznicy urodzin autora, pokazaną gościnnie w Teatrze Narodowym w Warszawie. Dn. 25 I 1952 zagrała Panią Jowialską w „Her Jowialski” („Pan Jowialski”) Aleksandra Fredry (reż. i przekł. Kamińska), komedii wystawionej pierwszy raz na scenie żydowskiej z okazji 75-lecia śmierci autora, również pokazanej w Warszawie. W reżyserii Kamińskiej odtworzyła postać Dwojry Lerner w „Di hojs in geto” („Dom w getcie”) Binema Hellera, wystawionej w r. 1953 z okazji 10. rocznicy powstania w getcie warszawskim, Miriam w „Meirze Ezofowiczu” wg Elizy Orzeszkowej i Borucką w „Szpinwebs” („Pajęczyna”) Marii Czanerle. T.r. zadebiutowała w filmie rolą Żydówki Lubartowej w „Celulozie”; tę samą postać zagrała w kontynuacji, zatytułowanej „Pod gwiazdą frygijską” (1954, obydwa filmy reż. J. Kawalerowicz wg I. Newerlego). Później wcielała się w role Żydówek m.in. w filmach reżyserowanych przez Wojciecha Hasa „Wspólny pokój” (1959, wg Z. Uniłowskiego) i „Sanatorium pod klepsydrą” (1973, wg B. Schulza) oraz Tadeusza Konwickiego „Jak daleko stąd, jak blisko” (1971).
Po przeniesieniu w grudniu 1955 siedziby PTŻ do Warszawy T.-K. zagrała 27 XII t.r. ponownie Chanę Dwojrę w reżyserii Kamińskiej. W tej samej reżyserii wystąpiła jako Suzette Lediger w „Der mazldiker mencz” („Człowiek, któremu się powodzi”) G. Jagdfelda i Libele w „Di cwej kuni-lemls”. W „Bejmer sztarbn sztejendik” („Drzewa umierają stojąc”) A. Casony, wystawionym po raz pierwszy w Polsce, grała od 21 II 1958 Ellen i Chenowefę. Doceniono, że jako Pesełe w „Mejlech frejlech” Jakuba Pregera «z temperamentem i humorem rysuje kołtuńską siostrę» (R. Szydłowski, „Trybuna Ludu” 1959 nr 258). Od 16 VIII 1960 występowała w „Szrek un elnt fun dritn rejch” („Strach i nędza III Rzeszy”) B. Brechta (reż. K. Swinarski) «jako rubaszna Gosposia sędziego, jako jedna z kobiet, komentujących w tłumie ulicznym wypadki, wreszcie jako matka małego pseudodenuncjatora» (K. Beylin, „Express Wieczorny” 1960 nr 174). Pozyskana 29 III 1961 przez Józefa Dąbrowskiego na zasadzie dobrowolności do współpracy ze Służbą Bezpieczeństwa (SB), miała być «wykorzystywana do rozpracowywania i udzielania informacji o osobach wrogo nastawionych do PRL, a uplacowanych [!] na kluczowych pozycjach w Teatrze Żydowskim i innych placówkach kulturalno-oświatowych»; nadano jej pseud. Helena.
Wznowiony 22 VII 1961 „A Goldfaden cholem” z T.-K-ą jako Szoszą, był od 6 XI do 28 XI t.r. prezentowany w Londynie w Princess Theater. W „Jewish Chronicle” (1961 nr z 10 XI) napisano, że «na wyróżnienie zasługuje […] za tragikomiczną rolę córki, która usychając z tęsknoty za mężczyzną, porywa manekina krawieckiego do uroczystego, ale pełnego żalu tańca»; w Londynie pokazywano także m.in. „Bejmer sztarbn sztejendik”. Następnie teatr gościł w Paryżu. „A Goldfaden cholem” wznowiono jeszcze w l. 1966 i 1973. W spektaklu „Joszke Musikant” („Piewca własnej niedoli”) O. Dymowa (reż. C. Buzgan) T.-K., grając Hudes, «starą handlarkę, kapitalną w swym zabiedzeniu i kokoszym pogdakiwaniu» (A. Grodzicki, „Życie Warszawy” 1962 nr 167), stworzyła interesujący «charakter groteskowy» (A. Wróblewski, „Teatr” 1962 nr 17). W premierze „Serkele” Salomona Ettingera (reż. Kamińska), wystawionej 17 I 1963 z okazji 100-lecia teatru żydowskiego, zagrała Frejde-Altełe – «wodewilową córkę» (J. A. Szczepański, „Trybuna Ludu” 1963 nr 21). Wg Jana Alfreda Szczepańskiego („Trybuna Ludu” 1963 nr 299) grana przez T.-K-ą matka-emancypantka Lina w „On a hejm” („Bezdomni”) Gordina (reż. Kamińska) została «chyba zbyt sentymentalnie ujęta».
W l. 1967–8 SB uznała, że współpraca z T.-K-ą «służyła raczej jako parawan sankcjonujący jej kontakty z ambasadą [Izraela], z którą związana była uczuciowo» i 20 I 1968 oficer prowadzący zanotował, że T.-K. mówi «językiem zagorzałego syjonisty». W rezultacie ograniczono z nią współpracę, a nawet rozważano założenie jej podsłuchu. Po emigracji Kamińskiej t.r. i objęciu dyrekcji Teatru Żydowskiego przez Szymona Szurmieja T.-K. występowała głównie w spektaklach przez niego reżyserowanych: w „Got, mencz un tajwl” („Bóg, człowiek i diabeł”) w roli Gordiny była «zabawną kumą Dobe» (Szydłowski, „Trybuna Ludu” 1969 nr 10), w „Dybuku” Sz. An-skiego (1973) grała Sure Bas Tojwim (wyst. w Teatrze Telewizji w r. 1979, reż. S. Szlachtycz), a w „Di cwej kuni-lemls” (1976) wcieliła się w postacie Sury i Rywki (wyst. w Teatrze Telewizji w r. 1978 pt. „Komedianci”, reż. Szlachtycz). W r. 1973 funkcjonariusze SB złożyli wniosek o zakończenie współpracy z T.-K-ą, dopiero jednak 19 IV 1978 skreślili ją z listy tajnych współpracowników. Od 17 I 1976 grała T.-K. Nechamę w „Untergang” („Zmierzch”) I. Babla (reż. A. Witkowski). August Grodzicki w „Życiu Warszawy” (1976 nr 283) napisał, że T.-K. «(z zastygłą twarzą żona Mendla) [...] i wielu innych składa się swym mniej lub więcej udanym udziałem na sukces tego przedstawienia». Z zespołem PTŻ występowała T.-K. gościnnie m.in. w Krakowie, Legnicy, Łodzi, Wałbrzychu, Wrocławiu i Zielonej Górze, a także za granicą, m.in. w Austrii (1958), Belgii (1956, 1958), Francji (1956, 1958, 1961), Holandii, Izraelu (1959–60), NRD, USA (1967), Wielkiej Brytanii (1957) oraz krajach Ameryki Południowej (1965). Ostatnią rolę, Lekarki, zagrała w „Planecie Ro” Ryszarda Marka Grońskiego (reż. W. Krygier), której premiera odbyła się 16 XII 1978. Chora na raka, zmarła 20 XI 1979 w Warszawie, została pochowana na cmentarzu Wojskowym na Powązkach (kw. 39B–3–6). Była odznaczona Złotym Krzyżem Zasługi (1955).
W małżeństwie z Zygmuntem Kowalskim (zm. 1943), współpracownikiem Stanisława Radkiewicza w Centralnym Wydz. Wojskowym KPP, aresztowanym w r. 1939 w Brześciu przez władze sowieckie, zamordowanym przez Niemców w pobliżu Krasnegostawu (był zapewne w partyzantce), T.-K. miała syna Andrzeja (ur. 1937) i córkę Annę (ur. 1940); syn emigrował w l. pięćdziesiątych do Izraela i został aktorem Habimy – Narodowego Teatru Izraela.
Fot. w: Arch. Teatru Żyd. w W., Inst. Teatr. im. Zbigniewa Raszewskiego w W., Filmotece Narod. – Inst. Audiowizualnym w W., Muz. Kinematografii w Ł. oraz w „Teatrze” (1955 nr 12 jako Pani Jowialska); – Almanach sceny polskiej za lata 1959–1978/79, W. 1961–81; PSB (Szwejlich Michał); Zilbercwaig Z., Leksikon fun jidyszn teater, Warsze 1934 II (fot.); – 25 lat Teatru Żydowskiego w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, W. 1975 s. 38–9; Melman M., Teatr żydowski w Warszawie w latach międzywojennych, w: Warszawa II Rzeczypospolitej, Red. M. Drozdowski, W. 1968; Państwowy Teatr Żydowski im. Ester Rachel Kamińskiej, Oprac. S. Gąssowski, W. 1995; Teatralna Jerozolima, Red. A. Kuligowska-Korzeniewska, W. 2006; Żółkiewska A., Zerwana przeszłość, W. 2017; – „Kultura” 1976 nr 9; „Pam. Teatr.” 1992 z. 1–4; „Teatr” 1965 nr 13, 1969 nr 14; „Trybuna Ludu” 1962 nr 193, 1970 nr 6; „Życie Warszawy” 1969 nr 89, 283; – Nekrologi: Almanach sceny polskiej 1979/80, W. 1982, „Dzien. Pol.” 1979 nr 265, „Tyg. Powsz.” 1980 nr 13, „Życie Warszawy” 1979 nr 277, 278; – AP w W.: Akta stanu cywilnego wyznania mojżeszowego w W., 1858–1925, nr 72/200 sygn. 101 poz. 802 (akt ur.); Arch. Kadrowe Teatru Żyd. w W.: sygn. 12/107, programy do spektakli; IPN w W.: sygn. IPN BU 001043/1599 (m.in. pozyskanie do współpracy, charakterystyka tajnego współpracownika, notatki, wniosek o zakończenie współpracy); IS PAN: Almanach sceny polskiej za lata 1944–1959 (wersja cyfrowa).
Agnieszka Greiner